Nguyễn Hàng Chi - tấm gương gan góc của tuổi trẻ Nghệ Tĩnh



Vietsciences-Đinh Xuân Lâm & Nguyễn Huệ Chi    13/07/2008

 
Những bài cùng tác giả
Kỷ niệm100 năm Phong trào chống Thuế Nghệ Tĩnh:
Đúng 100 năm trước, năm 1908, một cuộc vận động quần chúng có ảnh hưởng vang dội là Phong trào “khiếu sưu” tức xin giảm sưu thuế đã nổ ra tại nhiều tỉnh Trung Kỳ. Tại hai địa bàn trung tâm của nó là Quảng Nam và Quảng Ngãi, nhiều năm qua, phong trào này đã được giới sử học nghiên cứu khá tỉ mỉ. Nhưng giai đoạn sau của phong trào, khi lan ra tới Thanh - Nghệ - Tĩnh, thì còn ít người chú ý, ngoài vài dòng ghi chép sơ sài của Huỳnh Thúc Kháng, Phan Châu Trinh trong các tác phẩm của các cụ viết về thời kỳ này (có lẽ do các cụ bị bắt trước khi phong trào bùng lên ở xứ Nghệ nên không có tư liệu nhiều chăng). Vậy mà trên thực tế, mảnh đất Nghệ-Tĩnh với truyền thống đấu tranh quật cường - song đôi lúc không khỏi cực đoan - đã làm cho phong trào có thêm những sắc thái ý nghĩa mới mẻ. Nghệ-Tĩnh, quê hương của Phan Bội Châu, người cầm đầu khuynh hướng bạo động ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, là một địa bàn chiến lược của Hội Duy Tân. Trong lúc tập trung mọi cố gắng đưa người xuất dương học tập để chuẩn bị võ trang bạo động, Phan Bội Châu vẫn không từ bỏ những hình thức hoạt động vốn được coi là đặc trưng của khuynh hướng cải cách ôn hòa. Trên đất Nghệ-Tĩnh lúc đó, bên cạnh các hội nông hội thương có vẻ hiền lành như hội buôn Mộng Hanh của Lê Văn Huân ở chợ Trổ (Đức Thọ), hội buôn Lê Đình Phương (Tú Phương) ở phố Xuân Tân (Can Lộc), Trại Cày của Nguyễn Phi Tạo ra đời muộn hơn ở dưới chân núi Hồng (Can Lộc)… còn có Triêu Dương thương quán của Ngô Đức Kế và Đặng Nguyên Cẩn ở Vinh được thành lập với sự thỏa thuận của Phan Bội Châu. Vì thế có thể nói Nghệ-Tĩnh là địa bàn mà giữa “bạo động” và “duy tân” có mối liên hệ đan xen khăng khít chứ không tách riêng, thậm chí chống đối lẫn nhau. Đó là ý kiến gần như thống nhất giữa nhiều học giả, từ Huỳnh Thúc kháng, một người trong cuộc (trong cuốn Vụ kháng thuế ở Trung Kỳ năm 1908), đến Nguyễn Văn Xuân một cây bút miền Nam trước 1975 (trong cuốn Phong trào Duy tân, 1970). Cũng khác với các địa phương, ngay trước khi phong trào chống thuế ở Nghệ-Tĩnh bùng nổ thì phần lớn sĩ phu cải cách ôn hòa có tiếng tăm như Ngô Đức Kế, Lê Văn Huân, Đặng Văn Bá... đều đã bị bắt. Riêng Đốc học Đặng Nguyên Cẩn trước đó bị đẩy vào Bình Định nhưng rồi cũng bị đưa ra Hà Tĩnh xét xử vào đầu năm 1908.  Vì vậy, những người lãnh đạo phong trào Chống Thuế ở Nghệ Tĩnh thực sự là các đảng viên Duy Tân hội. Đầu năm 1908, khi phong trào Đông Du bắt đầu gặp khó khăn thì lực lượng võ trang bí mật của Phan Bội Châu ở Nghệ Tĩnh vẫn tồn tại do Ngư Hải (Đặng Thái Thân), Thần Sơn (Ngô Quảng), Đại Đẩu (Lê Quyên) nắm. Lực lượng này đã bám theo dọc vùng sông Lam núi Hồng, chưa kể một bộ phận nhỏ của họ do Phạm Văn Ngôn phụ trách đã kéo ra Yên Thế (Bắc Giang) phối hợp với Đề Thám. Trong năm 1907, nghĩa quân đã đẩy mạnh hoạt động chế tạo vũ khí ở vùng Vinh - Xã Đoài (cơ sở của Lê Võ, Đặng Văn Bá), và móc nối được với các “ổ” đề kháng ở Yên Thành, Diễn Châu. Ngoài ra, để che mắt địch, Duy Tân hội đã nắm lấy các sĩ phu trẻ đầy nhiệt huyết để thông qua họ lãnh đạo phong trào Chống Thuế và hướng phong trào này đi theo ý đồ của mình.
Trong phong trào Chống Thuế ở Hà Tĩnh, đáng chú ý nhất là hai huyện Can Lộc và Nghi Xuân. Ở Can Lộc, Phong trào gắn liền với tên tuổi của một Nho sinh xuất sắc là Nguyễn Hàng Chi (1885-1908). Ông quê ở thôn Đông Thượng, xã Ích Hậu, tổng Phù Lưu, huyện Can Lộc, nay thuộc huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, xuất thân trong một gia đình Nho học nổi tiếng về truyền thống yêu nước. Nguyễn Hàng Chi nguyên tên là Nối, khi đi học lại có tên là Đồ Nam và Đồ Tuy. Tuy tiếng tăm học vấn lừng lẫy khắp vùng, nhưng ông không chịu đi thi, tính khí rất ngang tàng. Vốn có người anh là Tú tài Nguyễn Hiệt Chi, một sĩ phu trong Nhóm sáng lập Công ty Liên Thành và Trường Dục Thanh ở Phan Thiết (nơi Nguyễn Tất Thành đến dạy học năm 1910-11), nên ông sớm say